KANDA
GÖRÜLEN YAN ETKİLER:
Radyoterapi bazen kan yapıcı sistemin ürettiği hücreleri etkileyebilir.
Erişkin bir insanda kan hücrelerinin yapımı özellikle kemik iliği
dokusunda gerçekleşir. Dolayısıyla radyoterapi alanı dahilindeki kemik
dokusu hacmi arttıkça (omurga, kalça kemiği gibi) kanla ilgili yan etki
riski de artar. Ayrıca kemoterapi ile birlikte giden ya da kemoterapiden
hemen sonra başlayan radyoterapide kan ile ilgili yan etkiler daha sık
görülmektedir. Kandaki olası yan etkileri zamanında saptayabilmek ve
gerekli önlemleri zamanında alabilmek için radyoterapiye giren her
hastaya haftanın belli bir günü, düzenli olarak kan sayımı yapılır.
Radyoterapi, kandaki 3 grup hücreyi etkileyebilir :
Eritrositler (Alyuvarlar) :
Bu hücreler tedavi nedeniyle azalabilir. Bu durumda kendinizi yorgun,
halsiz, iştahsız hissedersiniz. Eğer eritrosit sayısı çok düşerse
(radyoterapide bu çok nadir görülen bir durumdur) tedaviye ara vermek
gerekebilir. Bu gibi durumlarda kan nakli ya da kan yapımını
hızlandırıcı ilaçları kullanmak gerekebilir.
Lökositler (Akyuvarlar) :
Radyoterapi ile azalma riski en fazla olan hücre grubudur. Bu hücrelerin
düşüklüğünü hissedemezsiniz. Bunu ancak rutin ve düzenli yapılan kan
sayımları ortaya koyabilir. Bu hücrelerin belli bir seviyenin altına
düşmesi, sizi enfeksiyonlara karşı daha duyarlı kılar, direncinizi
düşürür. Bu nedenle yüksek ateş, yeni başlayan öksürük gibi durumlardan
doktorunuzu derhal haberdar ediniz. Lökosit sayısı çok düşükse tedaviye
ara vermek, birtakım ilaçlar kullanmak gerekebilir. Hatta enfeksiyon
riskine karşı evde ya da hastanede, izole bir odada bir süre istirahat
etmeniz, antibiyotik kullanmanız gerekebilir.
Trombositler :
Bu hücreler kanın pıhtılaşma fonksiyonundan sorumlu hücrelerdir ve
radyoterapiye bağlı olarak pek nadiren azalabilirler. Çeşitli yerlerden
küçük kanamalar, cildinizde noktacıklar ya da çürüme tarzında görünümler
bu hücrelerin düştüğünün göstergesi olabilir. Bu durum için de gerekli
önlemleri doktorunuz alacaktır.
CİLTTE
GÖRÜLEN YAN ETKİLER:
Radyasyon
tedavisinin uygulandığı her bölgede cilde ait birtakım yan etkiler
gelişebilir. Bu yan etki riski, uygulanması planlanan toplam doz
yükseldikçe artar. Yani daha çok 5-6 hafta süren uzun süreli tedavilerde
ve tedavinin ileri dönemlerinde görülür. Koltuk altı, boyun gibi cilt
dokusunun ince olduğu bölgelerde, anüs bölgesi, ağız içi gibi mukoza
dokularında bu tip yan etki riski daha fazladır. Cilde ait yan etkiler,
üzerine basmakla solan hafif kızarıklıklarla başlar (güneş yanığı gibi)
ve sulu, açık yaralara kadar gidebilir. Doktorunuz ve tedavi
teknisyeniniz cilt değişikliklerini sürekli kontrol edecek ve cilt
reaksiyonlarına ait ilk belirtileri gördüklerinde gerekli önlemleri
alarak, sizi de bilgilendireceklerdir. Bu gibi durumlarda tedavinize bir
süre ara verilmesi gerekebilir. Birtakım ilaçlar kullanmanız
önerilebilir. Ama doktorunuz önermeden krem, pansuman türü
uygulamalardan mutlaka kaçınınız. Cildiniz için alacağınız önlemler size
mutlaka anlatılacaktır. (Bir sonraki konuda söz edilecek) Cilt
reaksiyonlarının büyük bölümü tedavi bitiminden 2-4 hafta sonra
kaybolur. Bazen tedavi sonrası uzun dönemde radyoterapi alanına dahil
olan cildinizde noktasal tarzda koyu lekeler (telenjiektazi) kalıcı
olabilir ve zararsızdır. O bölge cildiniz, diğer bölgelere göre daha
koyu renkli ve daha sert olarak değişikliğe uğrayabilir ve bu durum çoğu
kez zamanla normale yaklaşır.
BÖLGESEL
YAN ETKİLER :
Baş ve
Boyun Bölgesi Radyoterapisindeki Olası Yan Etkiler :
- Dişlerle
ilgili yan etkiler : Ağız boşluğuna radyoterapi uygulanması,
dişlerinizin çürüme eğilimini artırabilir. Bu durumda düzenli bir diş
hekimi kontrolüne ihtiyacınız olacaktır. Florid tedavisi, dişlerinizin
radyoterapinin yan etkilerinden korunmasında faydalı olabilir.
Doktorunuz tedaviye başlamadan önce özel bir diş kontrolü isteyebilir.
Ayrıca tedavi sırasında ya da tedavi sonrası erken dönemde herhangi bir
sebeple diş hekimine gittiğinizde, ağız bölgesinden radyoterapi
aldığınızı ya da almakta olduğunuzu mutlaka söyleyiniz.
- Ağız boşluğu ve boyuna ait yan etkiler : Ağız içi hücreler radyasyona
duyarlı olduğundan, tedavi süresince ağız içinde yaralar olabilir. Bu
nedenle tedavi süresince ağız bakımınız son derece önemlidir. Bu konuda
ilgili personel size yardımcı olacaktır. Bazen tedavi boyunca düzenli
antiseptik gargara ve gerekirse başka ilaçlar kullanmanız gerekebilir.
Bu bölgede tükrük üreten çok sayıda salgı bezi vardır ve bunlar
radyoterapiden etkilenerek tükrük üretimini oldukça azaltabilir, hatta
tamamen sonlandırabilirler. Bu durum sıkıntılı bir tablo yaratabilir.
Yutma güçlüğü, ağız kuruluğu, çiğneme zorluğu sıkça görülür. Ayrıca
tükrük salgısının azaldığı bu ortam fırsatçı enfeksiyonlar için çok
uygun bir ortamdır. Bir fırsatçı mantar enfeksiyonu tablosu olan
Pamukçuk Hastalığı bu hastalarda sık görülür. Doktorunuz bu durumda
gerekli ilaç ve önlemleri size bildirecektir.
Bu tedavi dilinizi de etkileyeceği için bu bölgede bulunan tat almadan
sorumlu hücrelerin fonksiyonu azalabilir. Bu durum, tat alma duyunuzu
aksatabilir. Bazı hastalar, hiçbir gıdanın tadını alamadıklarını, her
gıdanın tadının aynı olduğunu söylerler. Bazıları ağızlarında sürekli
metalik bir tat hissederler.
Boyun tedavisine bağlı cilt yaraları, yutma güçlüğü gelişebilir.Hastalar
tedavinin ilerleyen dönemlerinde, yutma sırasında boğazlarında bir yumru
hissettiklerini ifade ederler.
Alkol ve
sigara ağzınızın içini tahriş edebileceğinden, tedaviniz süresince
bunları hiç kullanmamanız en doğrusu olacaktır.
Bu yan
etkilerin büyük çoğunluğu geçicidir. Ama bazı yan etkilerin düzelmesi
gecikebilir. Örneğin ağız kuruluğu aylarca sürebilir. Nadiren kuruluk
kalıcı da olabilir. Önceleri bu durum size zor gelecektir, ama size
yardımcı olabilecek çareler vardır. Doktorunuz ağzınızı nemlendirecek
yapay tükrük spreyleri, antiseptik ilaçlar önerebilir. Tat alma
bozukluğunun düzelmesi bazen tedavi sonrası 1 yıla kadar gecikebilir.
Ama çoğu kez yan etkiler tedavi sonrası yavaş yavaş ortadan kalkacak ve
herşey normale dönecektir.
-
İştah azalması ve ona bağlı etkiler : Ağzınızda olan bu yan etkiler
iştah azalmasına ve dolayısıyla kilo kaybına yol açabilir. İştahınız
azalsa bile, doktorunuzun önereceği tarz besinleri almaya azami gayret
sarfetmelisiniz. Hızlı kilo kaybı vücudunuzun direncini düşürür, bu da
tedavinizi etkileyebilir. Yağlı, baharatlı, kızartma türü yiyeceklerden,
çok sıcak ve çok soğuk ya da asitli içeceklerden tedavi süresince uzak
durmanız faydalı olacaktır. Sağlıklı bir beslenmeye devam etmek,
tedaviniz için çok önemlidir. Gerekirse, ağız içi sorunlarınız geçene
kadar
yüksek kalorili solüsyonlarla takviye yapılabilir. Yemek yeme
zorluğunuzu doktorunuza mutlaka bildirmeniz gerekir. Boğazınız çok
tahriş olmuş, yeme-içmeniz sancılı bir hal almışsa, tedaviye bir süre
ara vermek de gerekebilir. Bu tür yan etkiler tedavi tamamlandıktan
sonra birkaç hafta kadar daha devam edebilir.
- Ses
değişiklikleri : Ses tellerinizin bulunduğu bölgeye (boyun) radyoterapi
uygulanıyorsa, sesinizin boğuklaşıp kısıldığını, bazen tamamen
kesildiğini fark edebilirsiniz. Bu durumu hastalığın ilerlediği yönünde
yorumlayan hastalar çoktur. Oysa bu bir yan etkidir ve bu değişiklikler
geçicidir. Tedavi bitiminden en geç birkaç hafta sonra sesiniz eski
haline dönecektir.
- Saç ve
kıl dökülmesi : Sadece radyoterapi uygulanan bölgede olmak üzere, saç ve
vücut kılları dökülebilir. Genellikle tedavinin ikinci haftasından sonra
başlar. Bu durum geçicidir, tedavi bitiminden 2-3 ay sonra normal haline
döner. Kimi zaman yeni çıkan saçların daha değişik renk ve tipte olduğu,
hatta biraz daha gür çıktığı izlenir.
Göğüs
Kafesi Bölgesi Radyoterapisindeki Olası Yan Etkiler :
- Yutma
zorluğu : Radyoterapi esnasında ve sonrasında bir süre için göğüs
kafesinizde bir daralma hissi olabilir. Bu nedenle katı yiyeceklerin
alınması zorlaşabilir. Daha ileri aşamada sıvı gıdaların alınması bile
zor olabilir. Bunlar tedavinin getirdiği durumlardır, hastalığın kendisi
ile ilgili değildir. Böyle bir durumdan doktorunuzu olabildiğince erken
haberdar etmeniz gerekir. Çünkü bazı özel ağrı kesici ve gargara türü
ilaçlarla, yemek sırasında hissedilen bu ağrıyı hafifletmek mümkündür.
Takviye edici, yüksek kalorili hazır solüsyonlar kullanmanız
gerekebilir. Ayrıca zamanla, deneyerek kolay yutulan yiyecekleri bulacak
ve daha rahat edeceksiniz. Bu tip ağrılar ve yutma zorlukları tedaviden
sonra giderek azalır ve genellikle 5-8 haftada tamamen geçer.
- Bulantı-kusma : Bazı hastalar tedavi süresince, hatta ilk günlerden
başlayarak bulantı ve bazen kusmadan yakınırlar. Tedavi alanı mideye ne
kadar yakınsa, bu yakınma o kadar yaygındır. Bazen bulantı hissi
nedeniyle yemek yeme problemi olan hastalarda hızlı kilo kaybı başlar.
Bu durum da sizin kendinizi halsiz, yorgun hissetmenize ve vücut
direncinizin düşmesine yol açr. Bunu önlemek için doktorunuz mide
bulantısı ve kusmayı önleyici ilaçlar verecektir. Günümüzde bu konuda
çok etkili yeni ilaçlar mevcuttur. Radyoterapi biter bitmez bulantı ve
kusma yakınmalarınız da kalmayacaktır.
- Nefes darlığı, öksürük : Göğüs bölgesine radyoterapi uygulanması
sonucu kuru öksürük, nefes darlığı gelişebilir. Bu konudaki
sıkıntılarınızı hafifletecek bazı ilaçlar vardır, doktorunuz bunları
size önerecektir. Ancak tedavi bitiminden birkaç ay sonra gelişebilecek
öksürük, nefes darlığı yakınması, mutlaka üzerinde durulması gereken bir
husustur. Akciğer radyoterapisi sonrası bir geç komplkiasyon olarak özel
bir enfeksiyon gelişebilir (Radyasyon Pnömonisi) Bunun asıl hastalıkla
ilgisi yoktur, ama sıkıntılı bir durumdur. Bu enfeksiyonun akciğerde
bıraktığı hasar kalıcı olabilir. Doktorunuz bu konuda gerekli tedavi ve
önlemleri size bildirecektir.
Mide ve
Karın Bölgesi Radyoterapisindeki Olası Yan Etkiler :
-
İshal :
Bu bölge ışınlamalarında ishal, çok defa beraberinde mide
krampları ve şişkinlik yakınması ile birlikte yaygın bir şekilde
görülür. İshal yakınmanızı başlangıç aşamasında doktorunuza bildirmeniz
gerekir. Tedavi öncesi size bu konu hassasiyetle anlatılacak ve ishal
olduğunuzda mutlaka haber vermeniz istenecektir. Zira ishal devam
ederken tedaviye devam edilmesi, ishali artırır, önlenmesini geciktirir
ve bu durum özellikle düşkün hastalarda sıvı kaybına yol açarak ciddi
sorunlar yaratabilir. İshal durumunda çoğu kez ishal sona erene kadar
tedaviye ara verilir ve bu arada ishal kesici ilaç başlanır. Az lifli
gıdalar almak, bol miktarda su içmek faydalı olacaktır. İshal, tedaviden
sonra tamamen geçecektir, kimi zaman birkaç hafta devam edebilir. Daha
fazla süre devam ederse doktorunuza bildiriniz.
Bulantı-kusma :
Bu bölge ışnlamalrında bulantı hissi ve kusma daha sıktır. Ama bu
durumu önleyebilecek güçlü ilaçlar mevcuttur. Bazı hastalarda gün boyu
bulantı olabilirken bazılarında sadece tedaviden hemen sonra olur. Bu
durumda her tedaviden 30 dakika önce alınacak bir bulantı kesici ilaç
çok etkili olacaktır. Tedavi bitiminde genellikle bulantı da kesilir.
İştah azalması ve kilo kaybı : Bulantı sonrası iştahsızlık da, ishal de
kilo kaybına yol açabilir. Bazen yemek yeme düşüncesi ve hatta yemek
hazırlama fikri bile midenizi bulandırabilir. Aslında hiç de yoğun
olmayan yemek kokularını çok rahatsız edici olarak algılayabilirsiniz.
Bu tür durumlarda yemeğinizi bir başkasının hazırlaması en iyisidir.
Düzenli, rutin öğünler yerine az ve sık öğünler yapmak daha doğru
olacaktır. İştahsızlığınız ileri derecede ise takviye edici, yüksek
kalorili solüsyonlar kullanmanız gerekebilir. Hatta hızlı kilo kaybı
durumunda hastanede yatırılıp, besleyici serumlar, özel yollarla
beslenme (burun ya da ağızdan mideye ulaşan tüpler) tedavileri ile
yeniden yemek yiyebilecek duruma gelene kadar hastanede kalabilirsiniz.
Bu durumlar radyoterapi pratiğinde çok nadiren karşılaşılan durumlardır.
İdrar yaparken
ağrı :
Aşağı karın bölgesi ışınlamalarında idrar kesesinin radyasyona
maruz kalması sonucu gelişen ve sistit adı verilen iltihabi durum, sık
sık idarara çıkma, idrar yaparken yanma tarzında ağrı yakınmalarına yol
açabilir. Bol su içmek bu belirtileri hafifletir, ama bu gibi zamanlarda
çay, kahve, alkol türü içeceklerden olabildiğince kaçınmakta fayda
vardır. Doktorunuzun önerisi ile antiseptik ve antibiyotik türü ilaçlar
kullanmanız gerekebilir. Bu yakınmalar tedaviden sonra kısa sürede
kaybolacaktır.
|
 |
